Τρίτη, 17 Οκτωβρίου 2017

ΠΟΙΗΣΗ ή ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ, ΕΙΚΟΝΑ ή ΛΟΓΟΣ; (ούτως ή άλλως και τα δύο είναι βακτηρίες για να κρούσουμε τη θύρα του αγνώστου, υπομόχλια για να μετακινήσουμε τον κόσμο λίγο πιο εκεί)

Μια συνομιλία ασύμπτωτη δυο καλλιτεχνών που συζητώντας –μέσα από το έργο τους- για τον έρωτα θέτουν το πρόβλημα της συμβατότητας δύο τεχνών: ποίηση ή ζωγραφική, εικόνα ή λόγος; Στη διαδρομή της νεότερης μας λογοτεχνίας έχουμε πολλά αγλαά παραδείγματα συνύπαρξης εργατών της εικόνας και θεραπόντων της ποίησης. Τη σχέση λόγου χάρη Σεφέρη – Μόραλη ως προς την εικονογράφηση των ποιημάτων του πρώτου από το χρωστήρα του δεύτερου, τους ζωγράφους-ποιητές Νίκο Εγγονόπουλο, Νίκο-Γαβριήλ Πεντζίκη, Αλέξανδρο Ίσαρη κ.λπ. Θυμάμαι τώρα τα σκίτσα του Σαχτούρη, τα κολάζ του Ελύτη ή τα «ζωγραφήματα» του Καρούζου. Σε βαθμό ώστε τα δύο ανεξάρτητα και υπερήφανα αυτά φύλα της έκφρασης, ο λόγος και η εικόνα, κατά περίπτωση να περιπτύσσονται, να ερωτοτροπούν και τέλος να ερωτεύονται το ένα το άλλο σε βαθμό εκστατικό… Ίσως πάλι κι η Ποίηση και η Ζωγραφική να γεννήθηκαν από την αγάπη του ανθρώπου για την ίδια τους την εικόνα, οπτική ή ρηματική… Κι άλλα σκόρπια αποσπάσματα από την εισαγωγή του Μάνου Στεφανίδη για το βιβλίο «Νάσος Βαγενάς – Γιώργος Κόρδης Η ΜΠΑΛΑΝΤΑ ΤΟΥ ΑΒΕΒΑΙΟΥ ΕΡΑΣΤΗ, δυο Ποιητές συζητούν για τον Έρωτα, εκδόσεις Λιβάνη 2011 – αλλά εμμέσως πλην σαφώς θέτουν κι άλλα ζητήματα όπως για παράδειγμα πώς θα μπορούσαν να καταστούν εικόνα στίχοι με τον ιδιότυπο υπερρεαλισμό του Νάσου Βαγενά!.. Το ερώτημα για τις δυνατότητες μιας από κοινού πορείας στην αναζήτηση τρόπων ανατροπής της υφιστάμενης πραγματικότητας θα είναι πάντα επίκαιρο και οι εκάστοτε απαντήσεις θα έχουν πολλές και διαφορετικές προεκτάσεις. Καθώς μια λακουβίτσα νερού φτάνει και περισσεύει για να χωρέσει την Πανσέληνο, το ασημένιο νόμισμα της οποίας ουδέποτε εκπίπτει. Αρκεί να παραμείνει για λίγο η επιφάνεια της αρυτίδωτη. Θα έχουμε επιτύχει ταυτόχρονα τη μαγική σύμπτωση ποίησης και ζωγραφικής. Το ζήτημα βέβαια είναι πόσα βλέμματα είναι έτοιμα να αποδεχθούν το θαύμα, εφόσον για να δοκιμαστεί η όποια πραγματικότητα, επιβάλλεται να σχοινοβατήσει εμπρός σε αιφνιδιασμένα μάτια… «Η Τέχνη είναι εκείνο το ακοίμητο νερό των δακρύων που κάνει το δένδρο της μελαγχολίας να καρποφορεί…»    


  
ΕΡΧΕΣΑΙ ΚΑΘΕ ΒΡΑΔΥ ΜΕ ΤΗΝ ΠΙΚΡΗ ΣΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΔΑ, ΜΕ ΤΟ ΜΑΥΡΟ ΣΟΥ ΦΟΡΕΜΑ (από το ποίημα του Νάσου Βαγενά «Ολονυχτία»
Είναι τα δυο φύλα ίσα; Ή μήπως μια μονοσήμαντη ψευδοϊσότητα δεν θα τα εξίσωνε πραγματικά αλλά κυρίως θα τα υποτιμούσε. Θα τα αδικούσε. Αμφότερα. Τα δύο φύλα είναι ισοδύναμα, δηλαδή διεκδικούν ίσα δικαιώματα επιμένοντας στην ιδιαιτερότητα του καθενός τους. Αν τώρα θεωρήσουμε το λόγο ως τον άρρενα παράγοντα του πολιτισμού και την εικόνα τη θήλεια εκδοχή του, θα μπορούσαμε εξίσου να ισχυριστούμε ότι λόγος και εικόνα δεν είναι ίσα –θα ήταν αφελέστατη μια τέτοια εξισωτική άποψη- αλλά φαινόμενα ισοδύναμα, σε βαθμό που να είναι αδύνατη η εξάρτηση του ενός από το άλλο.. Για να παραφράσουμε δηλαδή το γνωστό λόγο του Thomas Mitchell, «η εικόνα διεκδικεί μεν ίσα δικαιώματα απ’ τη γλώσσα, αλλά επ’ ουδενί φιλοδοξεί να εξισωθεί με τη γλώσσα»!..

Μ’ άλλα λόγια, υπάρχει κάτι στην εικόνα το δραματικά πρωτογενές που δεν μπορεί να καταστεί λόγος όπως υπάρχει κάτι και στο λόγο που θα ήταν γελοίο να πιστεύουμε ότι μπορεί να συμπτυχτεί στο υλικό κέλυφος μιας εικόνας. Αν στον πρώιμο διαφωτιστικό οίστρο του Lessing το γλυπτό του Λαοκόοντα ήταν σαφώς κατώτερο σε σχέση με την ποιητική εξιστόρηση του ίδιου γεγονότος από τον Βιργίλιο, δηλαδή αν ο γερμανικός ρομαντισμός του 18ου αιώνα ήθελε την ποίηση να υπερέχει της εικόνας, ο ώριμος 20ος αιώνας μέσω του Χάιντεγκερ πριμοδοτεί την αντίληψη που θέλει ο κόσμος μας να γίνεται αντιληπτός ως εικόνα. Με ό,τι αυτό μπορεί να σημαίνει…

Στη διαδρομή της νεότερης μας λογοτεχνίας έχουμε πολλά αγλαά παραδείγματα συνύπαρξης εργατών της εικόνας και θεραπόντων της ποίησης. Τη σχέση λόγου χάρη Σεφέρη – Μόραλη ως προς την εικονογράφηση των ποιημάτων του πρώτου από το χρωστήρα του δεύτερου, τους ζωγράφους-ποιητές Νίκο Εγγονόπουλο, Νίκο-Γαβριήλ Πεντζίκη, Αλέξανδρο Ίσαρη κ.λπ. Θυμάμαι τώρα τα σκίτσα του Σαχτούρη, τα κολάζ του Ελύτη ή τα «ζωγραφήματα του Καρούζου. Σε βαθμό ώστε τα δύο ανεξάρτητα και υπερήφανα αυτά φύλα της έκφρασης, ο λόγος και η εικόνα, κατά περίπτωση να περιπτύσσονται, να ερωτοτροπούν και τέλος να ερωτεύονται το ένα το άλλο σε βαθμό εκστατικό.

Ο Jean Bousquet, διανοούμενος αλλά και γευσιγνώστης, υποστήριζε πως μια εικόνα κοστίζει τόση εργασία στην ανθρωπότητα όση και μια καινούργια ιδιότητα σ’ ένα φυτό. Ίσως πάλι κι η ποίηση και η ζωγραφική να γεννήθηκαν από την αγάπη του ανθρώπου για την ίδια τους την εικόνα, οπτική ή ρηματική. Πρόκειται γι’ αυτό που θα ονομάζαμε σύνδρομο ή καλύτερα σφάλμα του Νάρκισσου, όπως θα ήθελε ο Louis Lavelle. Επίσης, οι ποιητικές εικόνες διαθέτουν κι αυτές ύλη (κι άρα ανάλογη εργασία της ανθρωπότητας.

Υπάρχουν όμως κοινά σημεία ή συμπτωματικές αναφορές στη ποίηση του Νάσου Βαγενά και στη ζωγραφική του Γιώργου Κόρδη; Μπορεί λόγου χάρη να καταστούν εικόνα οι στίχοι:
Όπως το χώμα στον πάτο του ουρανού
Όπως το μαύρο στο βάθος του πρασίνου.

Καταρχάς υπάρχει και στους δύο η κοινή απόρριψη του στόμφου, του λήρου και της ναρκισσευόμενης αλαζονείας ως προς την έκφραση. Η υιοθέτηση επίσης του οικείου και του χθαμαλού ως αισθητικής κατηγορίας, η εμμονή στην παραβολή και την υπονόμευση του προφανούς υπέρ του ονειρικού, που πάντα δραπετεύει, και τέλος η εισαγωγή του ποιητικού στοιχείου ως sine qua προϋπόθεση τόσο των κειμένων όσο και των εικόνων. Και βέβαια υπάρχει η κοινή έγνοια για την αξιοποίηση της παράδοσης που επ’ ουδενί αντιμετωπίζεται ηθικολογικά ή τουριστικά… Στην ποίηση του Βαγενά και στη ζωγραφική του Κόρδη περιδιαβάζουν αγλαές σκιές ζώντων τε και τεθνεώτων –κυρίως αυτών- αποδεικνύοντας έμπρακτα πόσο συμβατικό πράγμα είναι ο χρόνος και πόσο ισχυρή είναι η δημοκρατία των νεκρών απέναντι στο ευτελές, ολιγόζωο πολίτευμα των, προς στιγμήν επιζώντων. Και πως η τέχνη τελικά γίνεται από τους νεκρούς για τους νεκρούς (οποτεδήποτε εκείνοι αναλάβουν τις υποχρεώσεις αυτής της τελευταίας τους και διαρκούς ιδιότητας)

ΟΛΟΝΥΧΤΙΑ
Πότε θα πάψεις;
Έρχεσαι κάθε βράδυ
με την πικρή σου προσωπίδα,
με το μαύρο σου φόρεμα.
Κάθεσαι στο κρεβάτι αμίλητη.
Και με στολίζεις
λουλούδια κόκκινα,
κεριά αναμμένα.
Κρεμάς χρυσά καντήλια απ’ το ταβάνι.
Σκύβεις και με φιλάς για τελευταία φορά.

Φεύγεις μονάχα όταν ξυπνούν οι γείτονες.

Επιπλέον, στους δύο αυτούς κόσμους του οπτικού και του ρηματικού φτερουγίζουν άγγελοι, λουλούδια στέφανοι, όντα του επέκεινα που κάνουν βολ πλανέ μέσα στα χρώματα, στις συνθέσεις ή στους στίχους, αποδεικνύοντας εν τοις πράγμασι πόσο άδικο είχε ο κομπορρήμων λόγος του Courbet όταν έλεγε «δείξτε μου έναν άγγελο κι εγώ θα σας τον ζωγραφίσω. Ας του δείξουμε λοιπόν τον άγγελο της Ανάστασης από τη Μιλέσεβα, τον αρχάγγελο-ψυχοπομπό του Δαμασκηνού ή εκείνον το βιαστικό άγγελο του Θεοτοκόπουλου που ανεβάζει την ψυχή του Οργκάθ από το ξόδι του Τολέδο ως τον ανοιχτό ουρανό και τον Κτίστη του κόσμου. Για να λογαριαστεί μαζί τους. Άγγελοι διασχίζουν ομοίως την ποίηση του Βαγενά είτε με τη μορφή κοριτσιών, είτε με τα πρόσωπα αγαπημένων που απήλθαν, είτε ως παρηγορητικές σκιές που επιμένουν να ταξιδεύουν ερήμην του χρόνου, συχνά εις πείσμα του χρόνου. Όμοια και στη ζωγραφική του Κόρδη οι άγγελοι είναι παρόντες ως απεικάσματα της καθημερινής καλοσύνης των ανθρώπων κι ως υπόλευκες, υπορόδινες ή κυανές παραμυθίες. Αλλά και ως συναντήσεις εκείνων των θαυμάσιων πραγμάτων που δεν μπορούν – καλύτερα, δεν επιτρέπεται- οι λέξεις να περιγράψουν.

Ο ΤΡΟΧΟΣ ΤΗΣ ΤΥΧΗΣ
Δεν είναι αυτό που λες.
Είναι αυτό που δεν λες
που έχει νόημα. Όπως

ένα δάσος δίπλα σε μια φωτιά
κάνει τη φωτιά λιγότερο
φωτιά, Ή όπως

το στήθος σου κάνει
την άβυσσο χίλια
κομμάτια.

Τα δένδρα δεν είναι μόνο
δένδρα. Κι ο ήλιος σε πλάθει
κάθε μέρα σκοτεινότερη

Κομμάτια χώμα αιωρούνται
στον ουρανό. Και μ’ ένα απαλό
φύσημα σβήνει ο κόσμος

 [ξεκομμένα αποσπάσματα από τον πρόλογο του Μάνου Στεφανίδη στο βιβλίο του Νάσου Βαγενά Η ΜΠΑΛΑΝΤΑ ΤΟΥ ΑΒΕΒΑΙΟΥ ΕΡΑΣΤΗ, Δυο ποιητές συζητούν για τον έρωτα, εκδόσεις Λιβάνη 2011]

Τρίτη, 10 Οκτωβρίου 2017

ΝΙΨΟΝΑΝΟΜΗΜΑΤΑΜΗΜΟΝΟΝΟΟΨΗΝ:

Αν δεν γνωρίζετε ανάγνωση, μικρό το κακό! Οι ιστορίες αυτές, του ενός λεπτού, θέλουν περισσότερο να τις αισθανθείτε, παρά να τις διαβάσετε… Σκέφτομαι. Πως ουδείς αντικαταστάσιμος. Εκτός αν η μνήμη αυτού που φεύγει αντικαταστήσει εσένα (γιατί αυτό θα ήθελε εκείνος που φεύγει) με κάποιον ανώτερο εαυτό σου, που θα κάνει τη βάρδια του εγώ σου πιο ουσιώδη. Άσε αυτόν που έφυγε να σου κάνει το δώρο της φυγής του - σκέφτομαι - μη του στερείς αυτή τη χαρά (βάζοντας εσύ μόνος σου το νερό στην κουταλιά) Αυτά σκέφτομαι…. Ανάμεσα στα κρεοπωλεία, στα μαιευτήρια, στις διαφημιστικές, στα πάρκα, στα κομμωτήρια, στα ηλεκτρολογεία, στα λουναπάρκ, στα σουπερμάρκετ, στα γυμναστήρια, στα μανάβικα, στα ζαχαροπλαστεία, στα νηπιαγωγεία, στα κέντρα, στα γήπεδα, στα τυροπιτάδικα, στα βιβλιοπωλεία, στους φούρνους, στα μπαρ, στα φαρμακεία, στα μπουρδέλα, στα τζάμπο, στα κοσμηματοπωλεία, στους σινεμάδες, στα ανθοπωλεία, στα παιχνιδάδικα, στα δοκιμαστήρια, στους κήπους, στα παγοδρόμια, στα εξοχικά, στις πιτσαρίες, στις εκκλησίες, στα μπακάλικα, στα θέατρα, στα μολ, στα κουρεία, στις κούνιες, στα αεροδρόμια, στα περίπτερα, στα ξενοδοχεία, στα μακντόναλτς, υπάρχουν και γραφεία τελετών. Ευτυχώς η φράση διαβάζεται και ανάποδα, με μικρές αλλαγές, καθώς παρά τα γραφεία τελετών, ευτυχώς υπάρχουν και κρεοπωλεία, μαιευτήρια, διαφημιστικές, πάρκα, κομμωτήρια, ηλεκτρολογεία, λουναπάρκ, σουπερμάρκετ, γυμναστήρια, μανάβικα, ζαχαροπλαστεία, νηπιαγωγεία, κέντρα, γήπεδα, τυροπιτάδικα, φούρνοι, βιβλιοπωλεία, μπαρ, φαρμακεία, μπουρδέλα, τζάμπο, κοσμηματοπωλεία, σινεμάδες, ανθοπωλεία, παιχνιδάδικα, δοκιμαστήρια, κήποι, παγοδρόμια, εξοχικά, πιτσαρίες, εκκλησίες, μπακάλικα, θέατρα, μολ, κουρεία, κούνιες, αεροδρόμια, περίπτερα, ξενοδοχεία, μακντόναλτς υπάρχουν και γραφεία τελετών…(αλλά μια μέρα η ικανότητα των ματιών να διαβάζουν ανάποδα θα λήξει…)




 [ΠΗΓΗ: Έσσλιν Κατερίνα, Μισός Βέσπα Γαμώτο στη σελίδα 57 που ευτυχώς ή δυστυχώς κατάπιε ένα ωραίο Ποίημα ART by… ]

Κυριακή, 1 Οκτωβρίου 2017

ΚΑΙ ΓΙΑ ΔΕΙΠΝΟ ΜΙΑ ΦΕΤΑ ΣΚΟΤΑΔΙ ΚΑΙ ΜΙΑ ΚΟΥΠΑ ΝΕΡΟ ΑΠ’ ΤΟ ΠΗΓΑΔΙ, ΓΙΑ Ν’ ΑΚΟΥΣ ΚΑΘΑΡΑ ΤΙΣ ΦΩΝΕΣ ΤΩΝ ΠΝΙΓΜΕΝΩΝ (Μανώλης Πρατικάκης)

α] Η (προ)ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΔΙΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ: Οι Γάλλοι διαφωτιστές του 18ου αιώνα (Ρουσώ, Βολταίρος Ντιντερό) καθώς και οι Σκώτοι και Άγγλοι φιλόσοφοι του 17ου και 18ου αιώνα (Λοκ, Χιουμ) καλλιέργησαν την ιδέα της ισότητας των ανθρώπων καθώς και των εγγενών σε κάθε άνθρωπο «φυσικών» δικαιωμάτων και ελευθεριών. Στο αμερικανικό Σύνταγμα του 1787 και, ιδίως, στη γαλλική Επαναστατική Διακήρυξη του 1789 καθιερώθηκαν οι βασικές πολιτικές ελευθερίες και δικαιώματα κάθε ανθρώπου: Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται και παραμένουν ίσοι απέναντι του νόμου»!.. Απαρτίστηκε έτσι ένα «σώμα» δικαιωμάτων που χαρακτηρίστηκαν ως ατομικά διότι είχαν αμυντικό χαρακτήρα, έναντι της κρατικής εξουσίας…
β] Το «χρονοντούλαπο» της ιστορίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: μετά το Α Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου πρωτοεμφανίστηκε το προσφυγικό ζήτημα ως μαζικό φαινόμενο, πολλά ευρωπαϊκά κράτη  ψήφισαν νόμους που επέτρεπαν τη στέρηση ιθαγένειας και την από-πολιτογράφηση σε κάποιους πολίτες, χτίζοντας τα πρώτα στρατόπεδα για τον έλεγχο των προσφύγων, που διαδοχικά εξελίχθηκαν σε στρατόπεδα εγκλεισμού, συγκέντρωσης και εξόντωσης. Η συλλογική μετάβαση από τόπο σε τόπο, η περιπλάνηση και η διάσπαση του ορίου του ιδιωτικού με το δημόσιο χώρο, δημιουργούν σήμερα την ολική μεταμόρφωση της κοινωνικής συνοχής. Οι άνθρωποι φτιάχνουν την ιστορία τους κάτω από τις περιστάσεις στις οποίες βρίσκονται, περιστάσεις όμως που δεν τις επιλέγουν οι ίδιοι. Από τη στιγμή που ένας πολίτης (citizen), ως πρόσφυγας έχει χάσει οποιοδήποτε ανθρώπινο δικαίωμα θεωρείται αναφαίρετο (σύμφωνα με την… ιστορία Διακηρύξεων…), εντάσσεται, στη χώρα που έχει πολιτογραφηθεί, σε μια μάζα μη πολιτών (denizens – μέτοικοι) που είτε δεν μπορούν είτε δεν θέλουν να επαναπατριστούν ή να πολιτογραφηθούν. Γι’ αυτούς του μη πολίτες και μη μόνιμους κατοίκους-denizens, η έννοια του πολίτη δεν είναι πλέον επαρκής για να περιγράψει την κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα των σύγχρονων κρατών και η έννοια των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι γράμμα νεκρό [αποσπάσματα από το κείμενο που προλόγιζε την έκθεση του Σταύρου Παναγιωτάκη που με τίτλο ΣΙΩΠΗΛΕΣ ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ παρουσιάστηκε ως μια συνολική περιβαλλοντική εγκατάσταση στο Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης στα πλαίσια της Biennale. Η έκθεση/ εγκατάσταση είχε θέμα τις «Εξαναγκαστικές μεταγγίσεις πληθυσμών και τη σύγχρονη μάζα μη πολιτών/ μετοίκων. Παρακάτω στοιχεία για αυτή την έκθεση και ένα κείμενο για τα… «ναυλωμένα καραβάκια που κουβαλούν ψυχές ανεπιθύμητες, όνειρα πλεονάζοντα» εφαρμόζοντας έτοιμα προγράμματα απελάσεων, μάθημα για σεμινάριο περί  ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε μια κοινωνία της ντροπής!.. [η πρώτη φωτογραφία είναι αφίσα από την έκθεση, η 2η με τίτλο ΠΡΟΣ ΤΑ ΠΟΥ σύνθεση του Σταύρου Παναγιωτάκη για το βιβλίο μ’ αυτό τον τίτλο του Σταύρου Ζαφειρίου]   


«ΣΙΩΠΗΛΕΣ ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ» του Σταύρου Παναγιωτάκη για τις εξαναγκαστικές μεταγγίσεις πληθυσμών και τη… σύγχρονη μάζα μη πολιτών:
Ο Σταύρος Παναγιωτάκης με αφορμή το μεταναστευτικό ζήτημα και με εργαλείο τα υλικά της τέχνης του (χαρτί, μουσαμάς, ακρυλικά, μέταλλο, ζελατίνες, πλαστικά, χρωστικές ύλες, κλωστές, σύρμα κλπ.) δημιούργησε μια σειρά έργων από τα οποία, με τη λογική της σύνθεσης ενός  συνολικού έργου, προέκυψε μια  εικαστική εγκατάσταση στο χώρο και το χρόνο. Ο καλλιτέχνης εστιάζει τις «σιωπηλές αφηγήσεις» του στις ακούσιες και εξαναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών. Διαβάζουμε στο πρόγραμμα της έκθεσης: «Η  περιπλάνηση, η ταυτότητα, η ένταξη σε μια μεταβατική κοινωνία, η αναζήτηση της επιβίωσης/ευτυχίας, είναι στοιχεία της θεωρητικής δομής του έργου. Η συλλογική μετάβαση από τόπο σε τόπο, η περιπλάνηση και η διάσπαση του ορίου του ιδιωτικού με το δημόσιο χώρο, δημιουργούν την ολική μεταμόρφωση της κοινωνικής συνοχής. Οι άνθρωποι φτιάχνουν την ιστορία τους κάτω από τις περιστάσεις της ζωής στις οποίες βρίσκονται, περιστάσεις όμως που δεν τις επιλέγουν οι ίδιοι...»

Στο κείμενο που συνοδεύει την έκθεση ο κ. Μανώλης Μαυρομάτης, ομότιμος Καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης αναφέρει χαρακτηριστικά: «Αυτή η αποκόλληση στις εργασίες του Σταύρου Παναγιωτάκη, από την αυτονομία και τον αυτοπροσδιορισμό των καλλιτεχνικών σχέσεων ως μιας αυτάρκους δομής των εσωτερικών της συσχετισμών της μοντερνιστικής λογικής της καλλιτεχνικής αναζήτησης των χρόνων 1960, έχει οδηγήσει  την έρευνά του στην προσέγγιση της έκφρασης μέσα από τα πλαίσια της κοινωνικής ανθρωπολογίας και της εθνολογίας, αναζητώντας δηλαδή στους θεσμούς την αξιολόγηση των σχέσεων ανάμεσα στα πράγματα, στις συμπεριφορές και στην ηθική της αναγκαιότητάς τους…

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Παναγιωτάκης πλησιάζει με τις εργασίες του την αιχμή της σύγχρονης κοινωνιολογικής έρευνας σχετικά με την αποικιοκρατία των τελών του δέκατου αιώνα, που εννοούσε την απώλεια της εθνικής ιδιοκτησίας του τόπου και τη μετακίνηση του τόπου στην υπαγωγή του και στην υποτέλεια της κυριαρχικής εξουσίας ενός άλλου τόπου…. Και η αντιπαραβολή σ’ αυτή την έκθεση ανάμεσα στον περιπλανώμενο πολίτη, στον μη-πολίτη και στην περιπλανώμενη τέχνη ως παγκοσμιοτική χωρίς προέλευση, είναι ενδεικτική των θεμάτων των εικόνων του που δεν έχουν συνοχή (αισθητική ή άλλη, σύμφωνα με ένα σύστημα), αλλά συμπεριφέρονται ως ακριβώς τα μέρη ενός ρευστού κοινωνικού συνόλου που παγκοσμιοποιείται : η απουσία της συνοχής ανάμεσα στον τόπο και στην μετοίκηση, ανάμεσα στην καταγωγή (το γενεαλογικό δέντρο) και στην ανωνυμία των Denizens και το μοντέλο της Ειδομένης, είναι το έμβλημα ενός τέλους εκείνων των ιδεών που από τον Διαφωτισμό μέχρι τις μέρες μας, στερέωναν τον σεβασμό του ανθρώπου»

Η Chiaki Kamikawa, Ιστορικός, καλλιτέχνις και γκαλερίστα σχολιάζοντας τα έργα του Σταύρου Παναγιωτάκη, αναφέρει μεταξύ άλλων:
»Μέσω της σειράς «Σιωπηλές Αφηγήσεις», ο Σταύρος Παναγιωτάκης διερευνά την ισορροπία εικόνας και κειμένου, το ρόλο του γράμματος ως οπτικό χαρακτηριστικό αντί για λεκτικό στοιχείο, την ερμηνεία/μη έννοια, τη σχέση χρώματος και γράμματος και τη δημιουργία νέων γραμμάτων…
Είναι πρόκληση να χρησιμοποιούνται τα γράμματα σαν στοιχεία σύνθεσης σε ένα ζωγραφικό έργο, επειδή είναι άμεσα εξαρτημένα από την ερμηνεία, αλλά ο Παναγιωτάκης με τους χειρισμούς του κατέληξε σε μοναδικά αποτελέσματα, τα οποία επιπλέον παίζουν με τους προκατασκευασμένους συσχετισμούς. Αυτό που είναι αξιοσημείωτο στο έργο του είναι η αποφυγή ενός απόλυτου ελέγχου της εικόνας. Οι καλλιτέχνες τείνουν να ελέγχουν εξ ολοκλήρου πώς πρέπει να γίνεται αντιληπτή η εικόνα από τον θεατή, ειδικά όταν η εικόνα συνοδεύεται από κείμενο / γράμματα. Ο Παναγιωτάκης με μια ελεύθερη τοποθέτηση μέσα στην εικόνα, ώθησε εκ προθέσεως τη γραφή να υφίσταται χωρίς τους περιορισμούς από την ερμηνεία της, αφήνοντας την στο θαυμασμό των θεατών, όπως είναι η ίδια. “Chiaki Kamikawa»

ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΡΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ (με εικόνες ναυλωμένων πλοιαρίων που κουβαλούν ψυχές ανεπιθύμητες, όνειρα πλεονάζοντα – σύμβολα της συλλογικής μας ντροπής):
Σήμερα πήγαμε με την Κατερίνα να κάνουμε μάθημα και έλειπε σχεδόν η μισή τάξη. Έπρεπε να είχαμε καταλάβει τι είχε συμβεί από την πρωτόγνωρη ησυχία που έκαναν οι υπόλοιποι μπαίνοντας, από τα σφιγμένα τους πρόσωπα. «Που είναι οι άλλοι; Κοπάνα έκαναν πάλι;» είπα αστειευόμενος. «Όχι. Τους απέλασαν. They were deported. Mας κόπηκε το χαμόγελο μαχαίρι. Τα μάτια μου έπαιξαν ανήσυχα να μετρήσω απώλειες, να δω ποιοί ήταν εδώ και ποιοί... «Δηλαδή τέλος;». Βλακεία αντίδραση. Τέλος βέβαια, τι ρωτάω και ποίον ρωτάω. Δε θα ξαναδούμε τους μαθητές μας. Κοιτάς μετά τη λίστα στο χαρτί και τη λίστα που έχεις μέσα σου. Σκέφτεσαι τους ανθρώπους με τους οποίους έχεις δεθεί και που πλέον είναι σε «ασφαλή Τρίτη χώρα». Πάει ο Ισάμ, που έμαθε ελληνικά για να λέει καλημέρα και που κάποτε αντί για μια καλή κουβέντα στα ελληνικά έλαβε κυνισμό και πάγο. Ο Ισάμ μαζί με τα άλλα του προβλήματα σχεδόν είχε χάσει την όρασή του, είχε εκλάμψεις κατά τις οποίες όλα σκοτείνιαζαν, φάσεις που γινόταν όλο και ποιο συχνές. Πίστευε ότι εκτός από τη φτώχεια ίσως στην Ευρώπη κάνει κάτι και για τα μάτια του. Πάει ο Σάμυ που ήξερε να παίζει το κρουστό «τάμπλα» και να απαγγέλλει τις νότες του, με τα σμαραγδί μάτια που έλεγε πως κατάγεται από τους μισθοφόρους τους Μεγάλου Αλεξάνδρου και που έκανε κάτι καταπληκτικά καλλιγραφικά γράμματα με θρησκευτική προσοχή. Ο Σάμυ που για να πει μάθημα σηκωνόταν όρθιος παρόλο που του έλεγα ότι δεν είναι ανάγκη γιατί «έτσι τιμάει τον δάσκαλο που εθελοντικά δίνει την καρδιά του». Πάει και ο Χασάν που ήταν αναλφάβητος και που ντρεπόταν να το πει και που σκάλιζε τα ελληνικά γράμματα σαν να βαστούσε καλέμι και να πολεμούσε πέτρες. Κι άλλοι, κι άλλοι έλειπαν. Η Ευρώπη είναι πλέον πιο ασφαλής δίχως αυτούς. Πιο καθαρή. Δε μπορώ να σας περιγράψω πως βγάλαμε το μάθημα σήμερα. Αυτοί οι άνθρωποι που έφυγαν και που ποτέ δε θα ξαναδούμε, ξέρουμε πως γυρνούν πίσω σε μια κόλαση. Το ξέρετε και εσείς όλοι απλά για μερικούς από εσάς αυτό δε σημαίνει τίποτα. Και δε σημαίνει γιατί δεν τους είπατε ούτε μια κουβέντα. Δεν περάσατε ούτε μια ώρα μαζί τους. Δεν τους ρωτήσατε γιατί έφυγαν από τα σπίτια και τους συγγενείς τους, γιατί και πως ήρθαν. Σας έχουν πει ο,τι χρειάζεστε να ξέρετε τα κανάλια και οι δικοί σας καθηγητάδες. Λαθρομετανάστες, τζιχαντιστές, όλα αυτά... Σας εύχομαι ποτέ να μην σας έχουν εμπιστευτεί και αγαπήσει άνθρωποι που μετά θα μάθετε πως τους έστειλαν κάπου όπου πεινούν, κινδυνεύουν, σέρνονται να επιβιώσουν. Σας εύχομαι να μην χρειαστεί ποτέ να ζήσετε με αυτή τη γνώση. Προς το τέλος του μαθήματος ο Γκαλρίμ, ένας άνθρωπος που έχει υποστεί βασανιστήρια και διώξεις και που παρόλα αυτά εκκρεμεί εναντίον του απέλαση ήρθε και με αγκάλιασε. Σαράντα χρονώ μαντράχαλος με αγκάλιασε σφιχτά και πολύ ώρα σα μωρό παιδί. « Τι έγινε ρε φίλε;» του λέω. «Μπορεί να μην τα ξαναπούμε δάσκαλε, ευχαριστώ για όλα» Ένας-ένας ήρθαν και μας αγκάλιασαν, μια βουβή τελετουργία εν μέσω του μαθήματος. Σας εύχομαι τέτοιες αγκαλιές να μη σας δώσουν ποτέ. «Θα τα πούμε την άλλη Τετάρτη, Παλιοπακιστανοί» τους φώναξα. «Ειδαλλιώς στον άλλο κόσμο!». Γέλασαν όλοι, δεν έλεγαν να φύγουν. Ο Σαμ μεταφράζοντας τα λόγια μου χρησιμοποιούσε πάντοτε τον τιμητικό πληθυντικό αριθμό «άντενε...» Λες και αυτοί πήραν από εμένα πιο πολλά από ο,τι εγώ πήρα από αυτούς πλουτίζοντας τα μέσα μου. Ήταν νύχτα όταν βγήκαμε από το μάθημα. Αυτήν την ώρα που γράφω έρχονται μπροστά μου τα πρόσωπά τους. Μερικά από αυτά θα τα ξεχάσω σε λίγο καιρό, όπως ξεχνάει ο άνθρωπος από φυσικού του. Δε θα ξεχάσω όμως την πίκρα της δικής τους ματαίωσης, την αγκαλιά που μας έδωσαν αυτή που είχε μέσα της κάτι από τελευταίο ασπασμό. Παιδιά, αυτή τη στιγμή η Ευρώπη απελαύνει με φτηνότατες δικαιολογίες και προχειρότατες διαδικασίες φτωχούς, αρρώστους και ανθρώπους που χρήζουν διεθνούς προστασίας. Μα πάνω από όλα καταστρέφει γέφυρες. Επενδύει στα τείχη. Αφήνει πολέμους να μαίνονται και αθώους να χάνονται. Δεν οδηγεί πουθενά αυτό. Και βυθίζει την καρδιά και τα κουράγια μας σε μέρη από όπου δεν γίνεται να ανασυρθούν.
Υ.Γ. Ένα καϊκάκι είναι αραγμένο στο λιμάνι της Μυτιλήνης. Παλιότερα κουβαλούσε τους Μυτιληνιούς απέναντι να αγοράσουν πράγματα και να χαζέψουν στο παζάρι της Πέμπτης. Τώρα έχει ναυλωθεί για να κουβαλάει ψυχές ανεπιθύμητες, ζωές, όνειρα πλεονάζοντα. Αν το δεις μια καθημερινή τι ήρεμο που τραμπαλίζεται εκεί δεμένο, δεν πάει ο νους τη δουλειά που κάνει. Εγώ πια το βλέπω με φρίκη και γυρνώ αλλού. Είναι το σύμβολο της συλλογικής μας ντροπής… [από το ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΙΟ του Γιώργος Τυρίκος-Εργάς ]



ΟΙ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΑΝΤΕΣ (από τη συλλογή του Μανώλη Πρατικάκη Οι Παραχαράκτες, εκδόσεις Μπαρμουνάκη 1976)
Τόσο πολύ λησμονηθήκαμε μέσα στα δάση της σιωπής
που μας πήραν τα πουλιά για αγάλματα
τα σκυλιά για πεθαμένους.
Τ’ απόβραδο έρχονται μας γαυγίζουν
κάνουν γύρω μας βόλτες,
μας δαγκώνουν στα μεριά, στα δάχτυλα, στο σβέρκο
κι ύστερα –σαν τελευταία σπονδή- αποπατούν
στο πρόσωπό μας.

Εμείς εκεί ασάλευτοι
να παριστάνουμε χρόνια στην εντέλεια τους πεθαμένους
από κάποιο φόβο γενικό περιμένοντας την εύνοια
των θεών να εκδηλωθούμε.
Ενώ πολλοί από μας
μέσα σ’ εκείνη την πελώρια ακινησία
δεν ένιωσαν πως είχανε τω όντι
από μια πόρτα σκοτεινή εν τω μεταξύ

μεταναστεύσει.

Τρίτη, 26 Σεπτεμβρίου 2017

ΔΟΝ ΚΙΧΩΤΕΣ, ΚΟΝΤΟΦΘΑΛΜΟΙ ΟΡΑΜΑΤΙΣΤΕΣ ή ΤΟΥ ΟΝΕΙΡΟΥ ΙΠΠΟΤΕΣ ΠΟΥ ΚΥΝΗΓΟΥΝ ΤΙΣ ΧΙΜΑΙΡΕΣ ΤΟΥΣ…

Φρονιμότατε Σεϊτ Χαμίτ, Μάθε πως ο Δον Κιχώτης γεννήθηκε και για μένα. Ως παράδειγμα προς αποφυγήν. Τούτο διότι επέδειξε μια ακραία αδυναμία της φαντασίας. Έχει ανάγκη τη δράση για να εκπληρωθούν οι βαθύτεροι πόθοι της. Εγώ, αντιθέτως, δεν βγήκα ποτέ από τη βιβλιοθήκη μου. Ζω απομονωμένος, φέρνοντας στο φως τους ήρωες των αναγνωσμάτων μου. Διαχειρίζομαι την έκσταση μόνο με το νου, το πνεύμα μου και μόνο καλπάζει, εγώ, ο ιππότης της ανάγνωσης. Στα σύννεφα έχτισα την επικράτεια μου και χάρισα ένα νησί στον υπηρέτη μου. Θλίβομαι για τη γελοιοποίηση στην οποία τον έχετε υποβάλει τόσα χρόνια. Και όμως δεν θα είχε ανάγκη τους κακόβουλους μάγους να σώσουν τα προσχήματα, αν είχε το σθένος να μην επιχειρήσει την έξοδον από το χωριό μου, να μη ζητήσει άλλη εκπλήρωση πλην αυτή της φαντασίας του. Αυτό που ζω είναι αυτό που ονειροπολώ  [Ο ΔΟΝ ΚΙΧΩΤΗΣ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΓΙΑ ΜΕΝΑ αυτή ήταν μια ιστορία για τον ΔΟΝ ΚΙΧΩΤΗ του Φερ­νάν­το Κα­έ­ι­ρο από τις πολλές και διαφορετικές ΙΣΤΟΡΙΕΣ σε (λιγότερες από) 150λέξεις με τον ήρωα του Θερβάντες, όπως αναρτήθηκαν στο ΠΛΑΝΟΔΙΟΝ  -ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΜΠΟΝΖΑΪ, ένα ιστολόγιο για το μικρό Διήγημα. Κεντρική ιδέα των μικροδιηγημάτων θα μπορούσε να είναι το ποίημα του Καρυωτάκη με τον ίδιο τίτλο.
Μπορεί να μείνουνε κατόπι μας οι στίχοι
δέκα μονάχα στίχοι να μείνουνε
καθώς τα περιστέρια που σκορπούν
οι ναυαγοί στην τύχη
κι όταν φέρουν το μήνυμα δεν είναι πια καιρός… [κολάζ κ ART ά SOS]


ΣΑΝΤΣΟ;
Σήμερα μου έφεραν έναν νέο τρόφιμο. «Δον Κιχώτης». Η καρτέλα του λέει «Ήρεμος και αβλαβής» (όσο κι αν μοιάζει νούμερο παλιάς επιθεώρησης, υπάρχουν στα νοσοκομεία μας και Ναπαολέοντες και Μεγαλέξανδροι…).
Έμοιαζε με τον παραδοσιακό Δον Κιχώτη, όπως τον ζωγράφισε ο Ντορέ. Ψηλός, ξερακιανός, με μούσι τράγου.
«Ο αγώνας συνεχίζεται», μου είπε εμπιστευτικά. Τα μάτια του ήταν γαλανά, ξεπλυμένα.
«Είμαστε πολλοί –κι ας μη φαινόμαστε», συνέχισε. «Θα τον αλλάξουμε τον κόσμο».
Σώπαινα. Τι να πω; 
Μετά με έπιασε από τους ώμους και κοιτώντας με στα μάτια, μου εξήγησε το πρόβλημά του. «Για να πετύχουμε, όμως, χρειαζόμαστε πιστούς υπηρέτες. Πάντα εμείς οι ιππότες βασιζόμασταν στους υπηρέτες. Ο Σαντσο Πάντσα τάιζε και ξύστριζε τον Ροσινάντε, ετοίμαζε καιτο δικό μου φαγητό. Χωρίς αυτόν είμαι άχρηστος. Έχετε μήπως κανέναν εδώ;  
Τι να τουπω; Ότι τριάντα χρόνια ψυχίατρος είχα δει α ρκετούς Δον Κιχώτες, αλλά ούτε έναν Σάντσο; [Νίκος Δήμου]

ΟΛΟΝΥΧΤΙΣ ΑΚΙΝΗΤΟΣ, ΦΙΓΟΥΡΑ ΨΙΛΟΛΙΓΝΗ ΣΤΟ ΦΕΓΓΑΡΟΦΩΣ, Ο ΔΟΝ ΚΙΧΩΤΗΣ:
Τον εξεγέλασε η Μαριτόρνες πως τάχα η κυρά της στέργει να φιλήσει το γενναίο του μπράτσο. Ανέβη ορθός στη σέλα, το ’χωσε στο φεγγίτη. Να δει πόσο δυνατοί οι μύες, πώς φουσκώνουν οι φλέβες. Το παλιογύναιο έδεσε τη χείρα του με το καπίστρι από το μάνταλο της θύρας, τον αφήκε να νομίζει πως μάγια του ’χουν κάνει. Ήταν να κουνηθώ ρούπι; Ξημερωθήκαμε έτσι. Θα άντεχα κι άλλες το μαρτύριο εγώ το άλογό του ο Ροθινάντε, αν δεν με πλησίαζε φοράδα βαρβατωμένη. Κουνήθηκα να τη μυρίσω, να χαϊδευτούμε. Και τότες εκρεμάστη μια πιθαμή από το έδαφος, μούγκρισε ο καημένος. Σωριάστη καταγής σαν του ’κοψε τα δεσμά η υπηρέτρα. Μα τα δεσμά του μυαλού για μάγια και ιπποσύνες ποιος θα του κόψει; Ή μήπως όχι; Καλύτερα έτσι, φευγάτος από τα ψέματα του κόσμου του αχρείου;
[Κώστας Ακριβός, Ο δον Κιχότε δέσμιος όχι μόνον από έρωτα]

Ο ΔΟΝ ΚΙΧΩΤΗΣ ΤΡΕΛΑΙΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΙΠΠΟΤΙΚΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ: 
Πετάχτηκα στον ύπνο μου από τη φασαρία. Φόρεσα τις παντόφλες και πήγα στο σαλόνι. Ο ένας πετούσε βιβλία στον άλλο! Τα μισά βιβλία μου πεταμένα στο πάτωμα!
-Τι συμβαίνει; Πάλι τα ίδια;
-Αυτός άρχισε πρώτος»!
-Δεν τον αντέχω άλλο! Τη μια με βάζει να ξιφομαχώ με τουλούμια γεμάτα κρασί, την άλλη να ορμώ με το δόρυ μου σε ανεμόμυλους, την Τρίτη να κυνηγάω λευκές φάλαινες στα πέρατα της γης… Δεν υποφέρεται πια! Εμένα βρήκε να κοροϊδέψει;»
Και συνέχισαν το βιβλιοχαμό!!!     
Τους πήρα και τους δύο και τους πέταξα απ’ το παράθυρο κατευθείαν απέναντι στον ανοιχτό κάδο ανακύκλωσης. 
Τους Τόμους!!!
[ΔΙΠΟΝΤΟ του Π. Ενιγουεϊ]

Ο ΔΟΝ ΚΙΧΩΤΗΣ ΕΚΔΙΚΗΤΗΣ 
Ακούς πρώτα τα πέταλα του αλόγου στην άσφαλτο, κοιτάζεις απ’ το παράθυρο, απίστευτο, ο Δον Κιχώτης, ο ήρωας των παιδικών σου χρόνων, στέκεται εκεί, στο πεζοδρόμιο και περιμένει να του ανοίξεις. Σκουπίζεις γρήγορα τα δάκρυα, κατεβαίνεις με τις παντόφλες, ήρθες την κατάλληλη στιγμή, γενναίε ιππότη, δεν αντέχω άλλο, ο διευθυντής μου με κάνει κάθε μέρα σκουπίδι, τα ξέρω όλα ευγενέστατη δέσποινα, ας μην χάνουμε  καιρό!.. Να ’μαστε κιόλας στο γραφείο του, Ποιος είστε κύριε; οι Απόκριες αργούν ακόμα, τα λόγια στην περίπτωσή σου περιττεύουν καταραμένο κάθαρμα, το σπαθί του ιππότη κατεβαίνει με δύναμη, χαρτιά αιωρούνται και διασκορπίζονται στο πάτωμα, ο διευθυντής πέφτει αιμόφυρτος απ’ την καρέκλα, πλήρωσε και με το παραπάνω την απαίσια συμπεριφορά του, αγκαλιάζεις τον ιππότη γεμάτη ευγνωμοσύνη, ανεβαίνετε και οι δυο στον Ροσινάντη, δεν καλπάζει,  πετάει, τα πόδια του ίσα που αγγίζουν τις κεραίες των πολυκατοικιών, άδικα στεναχωριόσουν, η λύση ήταν τελικά τόσο απλή!..  Μια ιστορία της Γαλήνης Σαουλίδου όπως αναρτήθηκε στο  ΠΛΑΝΟΔΙΟΝ  -ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΜΠΟΝΖΑΪ (ένα ιστολόγιο για το μικρό Διήγημα)

ΓΙΑ ΤΗ ΔΟΝΙΑ ΔΟΥΛΤΣΙΝΕΑ
Τους το είχε ψιθυρίσει ο άνεμος που τα μαρτυράει όλα κι από εκείνη τη μέρα δεν έβρισκαν ησυχία. Πρώτη φορά είχαν ν’ αντιμετωπίσουν έναν τόσο φοβερό κίνδυνο, αλίμονο, η μοίρα τους ήταν προδιαγεγραμμένη. Γιατί μπορεί να γνώριζαν χίλια δυο πράγματα, μπορεί να σήκωναν βουνά με τα χέρια τους, να έλιωναν πόλεις στο πάτημά τους, αλλά δεν είχαν μάθει ποτέ ν’ αγαπούν. Ήταν γίγαντες. Δεν ήξεραν τα τερτίπια του έρωτα, δεν είχαν αισθανθεί ποτέ τις βουτιές του, τα ρίγη του, τα χτυποκάρδια του. Πώς ν’ αντιμετωπίσεις κάτι που δεν γνωρίζεις; Στην αρχή ένιωσαν το ζεστό αέρα στο πρόσωπό τους, ύστερα μια λόγχη, ένα βέλος, μια αιχμή άρχισε να τους τρυπάει έναν-έναν. Κουνούσαν μ’ απελπισία τα χέρια τους καθώς έβλεπαν τα πόδια  τους να ριζώνουν στη γη. Δυνατά τα ξόρκια. Άνιση μάχη. «Για τη Δόνια Λουλτσινέα»!.. ήταν οι τελευταίες λέξεις που άκουσαν πριν μεταμορφωθούν σε ανεμόμυλους. [Ιωάννα Αμπατζή] 

ΜΙΑ ΕΥΤΥΧΙΑ ΑΠΛΗ
Ο κόσμος γέμισε τρελούς. Άλλοι νομίζουν τους εαυτούς τους θεόσταλτους, άλλοι τραβούν προς νότο να κουρσέψουν τον κόσμο και μερικοί αναγγέλλουν τη Δευτέρα Παρουσία. Μια φορά ένα από τους θεοπάλαβους που κυκλοφορούν στην ύπαιθρο ήρθε έξω από το μύλο μου και χτυπούσε τα φτερά του, φωνάζοντας ότι σκοτώνει γίγαντες. Εγώ έμεινα μέσα, είχα σιτάρι να αλέσω. Αν όμως μου έκανε ζημιά, θα τον κυνηγούσα με το φτυάρι. Το σκεφτόμουν και γέλαγα.
Μα τώρα δεν μπορώ πια να γελάσω. Το κακό της τρέλας χτύπησε και το σπιτικό μου. Η μονάκριβη κόρη μου, η Χουάνα, άρχισε να βλέπει πνεύματα και νεκρούς που της λένε να κατέβει στην Αίγυπτο και να ζήσει σαν τον Άγιο Αντώνιο, μέσα σε τάφους και πηγάδια, παλεύοντας τους πειρασμούς. Δεν ξέρω τι να σκεφτώ. Στις μέρες μας, κανένας πλέον δεν ορέγεται μια  ευτυχία απλή, όλοι θέλουν να γίνουν άγιοι, ήρωες και βασιλιάδες. [ Άννα Γρίβα] 

ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΘΕΡΒΑΝΤΕΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΙΧΩΤΗ (γιατί στην αρχή της λογοτεχνίας βρίσκεται ο μύθος και στο τέλος της πάλι ο μύθος):
Αποκαμωμένος απ’ την ισπανική του γη, ένας γέρος στρατιώτης του βασιλιά, γύρεψε διέξοδο στις αχανείς γεωγραφίες του Αριόστο, σ’ εκείνη την κοιλάδα του φεγγαριού όπου βρίσκεται ο χρόνος που ξοδεύεται στα όνειρα, και στο χρυσό είδωλο του Μοάμεθ που έκλεψε ο Μονταλμπάν.
Για να ξεγελάσει και λιγάκι τον εαυτό του, φαντάστηκε έναν ευκολόπιστο άνθρωπο που, επηρεασμένος από το να διαβάζει για πράγματα θαυμαστά, αποφάσισε να αναζητήσει ηρωισμούς και θαύματα σε μέρη εντελώς συνηθισμένα, που τα λέγαν Τομπόζο ή Μοντιέλ.
Νικημένος απ’ την πραγματικότητα, από την Ισπανία, ο Δον Κιχώτης πέθανε στο χωριό που γεννήθηκε, γύρω στα 1614. Ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες έζησε λίγο περισσότερο.
Και για τους δυο τους, τον ονειροπόλο και τον άνθρωπο του ονείρου του, όλο το θέμα βρισκόταν στην αντίθεση των δύο κόσμων: του εξωπραγματικού κόσμου των ιπποτικών ρομάντζων και τον καθημερινό, συνηθισμένο κόσμο του δεκάτου έβδομου αιώνα.
Δεν υποπτεύτηκαν πως τα χρόνια θα εξομάλυναν τελικά την αντίθεση αυτή, δεν υποπτεύτηκαν πως η Μάντσα, το Μοντιέλ και η λιγνή φιγούρα του ιππότη θα γινόταν για τους μεταγενέστερους το ίδιο ποιητικές με τις περιπέτειες του Σεβάχ ή τις αχανείς γεωγραφίες  του Αριόστο.

Γιατί στην αρχή της λογοτεχνίας βρίσκεται ο μύθος, και στο τέλος της πάλι ο μύθος [μια ιστορία από το βιβλίο του Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Ο Δημιουργός, Ύψιλον Βιβλία, μετάφραση Δημήτρης Καλοκύρης]

και μια ιστορία αδέσποτη του Αντώνη Αντωνάκου: ΔΟΛΩΜΑ ΓΙΑ ΝΥΦΙΤΣΕΣ
Ο Δον Κιχώτης έχωσε το κεφάλι στη μασχάλη κι άρχισε να τρίβει τα ρουθούνια του.
Ανέμελος στην ησυχία της νύχτας, σχεδόν υπνωτισμένος και ελεύθερος σαν μεθυσμένος νεκροθάφτης, ξαπλωμένος στην ταφόπλακα δίπλα στην υγρασία και τη μούχλα, κοντά στους ποντικούς που ροκανίζουν τα κιβούρια, μύριζε πάνω του το άρωμα της Δουλσινέας.
Ερεθισμένος απ’ την αψιά μυρουδιά που έμοιαζε με άρωμα αγριόχηνας γαρνιρισμένης με ελιές και κρεμμύδια.
Μύριζε την μεθυστική μασχάλη της.
Μύριζε τον ιδρώτα όλων των γυναικών και όλων των ανθρώπων απ’ την παιδική ηλικία ως τα γεράματα, ακολουθώντας την διαδρομή που τον οδηγούσε απ’ την ξινίλα του χυμένου γάλακτος στο δέρμα του βρέφους στη λιγότερο στυφή και πιο γλυκανάλατη ξινίλα των γηρατειών.
Μονάχα ο Σάντσο Πάντσα θα μπορούσε να τον ξυπνήσει απ’ το λήθαργο.
Μα ο Σάντσο Πάντσα ήταν ήδη νεκρός και μόνος κάτω απ’ την κρύα γη, κρατώντας σφιχτά το σπάγκο με το κεφάλι του πετεινού [από τον προσωπικό ιστολόγιο του Αντώνη Αντωνάκου Ο ΑΔΕΣΠΟΤΟΣ ΣΚΥΛΟΣ]

ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ: Οι Δον Κιχώτες από τα Νηπενθή του Κώστα Καρυωτάκη
Δον Κιχώτες πάνε μπρος και βλέπουνε ως την άκρη
του κονταριού που εκρέμασαν σημαία τους την Ιδέα.
Κοντόφθαλμοι οραματιστές, ένα δεν έχουν δάκρυ
για να δεχθούν ανθρώπινα κάθε βρισιά χυδαία.

Σκοντάφτουνε στη Λογική και στα ραβδιά των άλλων,
αστεία δαρμένοι σέρνονται καταμεσίς του δρόμου,
ο Σάντσος λέει «δεν στο ’λεγα;» μα εκείνοι των μεγάλων
σχεδίων αντάξιοι μένουνε εκεί: «Σάντσο, τ’ άλογό μου»!

Έτσι αν το θέλει ο Θερβάντες, εγώ τους είδα, μέσα
στην μίαν ανάλγητη Ζωή, του Ονείρου τους ιππότες
άναντρα να πεζέψουνε και, με πικρήν ανέσα,
με μάτια ογρά, τις χίμαιρες ν’ απαρνηθούν τις πρώτες.

Τους είδα πίσω να ’ρθουνε –παράφρονες ωραίοι
ρηγάδες που επολέμησαν γι’ ανυπόταχτο βασίλειο-
και σαν πορφύρα νιώθοντας χλευαστικά πως ρέει

την ανοιχτή να δείξουνε μάταιη πληγή στον ήλιο!

Τετάρτη, 13 Σεπτεμβρίου 2017

ΜΥΘΟΙ και ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ για τα μεταλλεία στη Χαλκιδική (δίχως μικροκομματικές παρωπίδες και μακριά από άναρθρες «κορώνες» ιδιοτελών ΜΜΕ):

Η επέκταση της μεταλλευτικής δραστηριότητας στη Β. Α. Χαλκιδική βρίσκεται στο επίκεντρο της επικαιρότητας για περισσότερο από μια δεκαετία γεγονός που δείχνει ότι το πρόβλημα ενδιαφέρει την κοινή γνώμη και ιδιαίτερα τους κατοίκους της περιοχής. Η όποια συζήτηση όμως τις περισσότερες φορές είναι μονομερής, επιφανειακή ή ελλιπής και δεν καλύπτει το θέμα από όλες τις πλευρές. Επομένως, οποιαδήποτε συζήτηση γι’ αυτό το θέμα θα πρέπει να περιλαμβάνει κατά το δυνατόν αφ’ ενός όλη αυτή τη χρονική περίοδο δηλαδή, από την ημέρα κατά την οποία το Ελληνικό δημόσιο παραχώρησε την περιοχή για μεταλλευτική εκμετάλλευση σε ιδιώτες μέχρι σήμερα και αφ’ ετέρου όλα όσα σχεδιάζονται να γίνουν και τις επιπτώσεις που αυτά θα προκαλέσουν στο γενικότερο περιβάλλον και στους κατοίκους της περιοχής και όχι μόνο. Ιδού λοιπόν μια αντικειμενική παράθεση των πραγματικών στοιχείων από τον ομότιμο καθηγητή της Εδαφολογίας στο ΑΠΘ Κυριάκο Π. Παναγιωτόπουλο της σχεδιαζόμενης επέκτασης της μεταλλευτικής δραστηριότητας και ο καθείς ας βγάλει τα συμπεράσματά του, αν δηλαδή θα υπάρξει όφελος ή ζημία για την περιοχή, για τη Χαλκιδική ή για τη χώρα, από αυτή την επέκταση.



ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΕΝΔΥΣΗ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ:
Με το Ν.3220/2004 επικυρώθηκε σύμβαση μεταξύ του Ελληνικού δημοσίου και της νεοσύστατης εταιρείας Ελληνικός Χρυσός ΑΕ (ΕΧ) που υπογράφηκε το Δεκέμβριο του 2003 και προέβλεπε την παραχώρηση έκτασης 317.000 στρεμμάτων στη Β.Α. Χαλκιδική για μεταλλευτική εκμετάλλευση μαζί με τον ακίνητο και κινητό εξοπλισμό της προηγούμενης μεταλλευτικής εταιρείας (TVX) έναντι 11 εκατομμυρίων ευρώ. Αξίζει να αναφερθεί ότι η αναγραφή των περιουσιακών στοιχείων που παραχωρήθηκαν στην ΕΧ καλύπτει περίπου 200 σελίδες της ανωτέρω σύμβασης. Η παραχωρηθείσα έκταση αποτελείται από δάσος σε ποσοστό μεγαλύτερο από 90 %. Με την Κοινή Υπουργική Απόφαση (201745/26-7-2011) εγκρίθηκε η Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) που κατέθεσε η ΕΧ (2010) και τέθηκαν οι περιβαλλοντικοί όροι υλοποίησης του έργου, τελικά, σε μια έκταση 264.000 στρεμμάτων.

Το όλο έργο περιλαμβάνει τέσσερα υποέργα α) των Σκουριών, β) της  Ολυμπιάδας, γ) του Μαντέμ Λάκκου και δ) του Στρατωνίου. Το κείμενο που ακολουθεί θα περιοριστεί μόνο στο υποέργο των Σκουριών λόγω του ότι το συγκεκριμένο υποέργο είναι κατά πολύ μεγαλύτερο από τα υπόλοιπα, περιλαμβάνει για πρώτη φορά στην περιοχή επιφανειακή εξόρυξη και θα προκαλέσει, εφόσον υλοποιηθεί, ιδιαίτερα σοβαρές και μη αναστρέψιμες επιπτώσεις. 

Οι επιπτώσεις
Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος της σχεδιαζόμενης μεταλλευτικής δραστηριότητας στις Σκουριές και οι επιπτώσεις της στην ευρύτερη περιοχή, κρίνεται μάλλον απαραίτητο να αναφερθούν επιγραμματικά όλες οι φάσεις αυτής της επέμβασης καθώς και οι αναμενόμενες επιπτώσεις. Για να μην υπάρξει καμία αμφισβήτηση των στοιχείων που θα δοθούν στη συνέχεια, διευκρινίζεται ότι όλα τα ποσοτικά στοιχεία που θα αναφερθούν προέρχονται από την Κύρια Μελέτη της ΜΠΕ (εκτός αν αναφέρεται διαφορετικά) και σε παρένθεση θα δίνεται η σελίδα ή ο πίνακας της ΜΠΕ που αυτά αναγράφονται, ώστε να μπορεί να ελεγχθεί η ακρίβειά τους. 
Το προς εξόρυξη και εκμετάλλευση πέτρωμα στις Σκουριές ανέρχεται σε 146,2 εκατομμύρια τόνους, από τους οποίους 66,9 εκατομμύρια τόνοι θα εξορυχτούν επιφανειακά και το υπόλοιπο υπόγεια (σελ. 5.3-68) και η μέση περιεκτικότητά του σε χρυσό είναι 0,89 γραμμάρια ανά τόνο και σε χαλκό 0,56 % (Πίνακας 5.3.3-1). Το πέτρωμα περιέχει επίσης θειούχες ενώσεις βαρέων μετάλλων (ΒΜ) όπως αντιμονίου, αρσενικού, βαρίου, καδμίου, χρωμίου, χαλκού, σιδήρου, μαγγανίου, νικελίου, μολύβδου, ψευδαργύρου, κ.ά. Επιπλέον στο πέτρωμα περιέχεται μια μορφή αμιάντου (τρεμολίτης) σε ποσοστά 3 % που στα απόβλητα εμπλουτισμού θα ανέρχεται σε 8 % καθώς και χαλαζίας σε ποσοστά 40 % στο πέτρωμα και 26 % στα απόβλητα (σελ. 5.3-109).

Οι φάσεις της σχεδιαζόμενης επέμβασης
Οι φάσεις της σχεδιαζόμενης επέμβασης και οι άμεσες συνέπειές τους μπορούν σε αδρές γραμμές να αναφερθούν ως ακολούθως: 
α) αποψίλωση του δάσους σε μια έκταση μεγαλύτερη των 2.500 στρεμμάτων (Πίνακας 5.10.1-1) το μεγαλύτερο μέρος της οποίας έχει ήδη πραγματοποιηθεί. Η αποψίλωση γίνεται με ολοκληρωτική εκρίζωση των δένδρων ώστε να μην υπάρχει περίπτωση να βλαστήσουν εκ νέου οι ρίζες. Περαιτέρω σχολιασμός νομίζω ότι δε χρειάζεται.
β) επιφανειακή εξόρυξη (Πίνακας 5.1.2-2) του πετρώματος που προγραμματίζεται να ανέλθει σε 24.000 τόνους ημερησίως (Πίνακας 5.3.3-1) και θα επιτυγχάνεται με εκσκαφή και ανατινάξεις (Πίνακας 5.3.2-4). Η ημερήσια χρησιμοποίηση εκρηκτικών θα κυμαίνεται από 4 έως 6 τόνους (Πίνακας 5.3.2-5) ενώ ο κρατήρας που θα δημιουργηθεί κατά την εξόρυξη θα έχει διάμετρο 705 και βάθος 220 μέτρα (σελ. 5.3-10). Σε άλλο σημείο της ΜΠΕ (Παράρτημα VII, σελ. 15) όμως αναφέρεται ‘θα γίνει συνδυασμός μιας επιφανειακής εκμετάλλευσης μεσαίου (300 m) ή μεγαλύτερου (400 m) βάθους ακολουθούμενη από υπόγεια εκμετάλλευση….’. Ο αναγνώστης μπορεί να αξιολογήσει αυτή την ασυμφωνία που μόλις αναφέρθηκε για το βάθος του επιφανειακού ορύγματος. ‘Οι εργασίες στο όρυγμα εκτελούνται 7 ημέρες την εβδομάδα, σε 24ωρη βάση, σε τρεις 8ωρες βάρδιες’.  Η επιφανειακή εξόρυξη θα διαρκέσει 11 χρόνια και θα ακολουθήσει υπόγεια εκμετάλλευση για άλλα 20 χρόνια. 
γ) όρυξη 9 υδρογεωτρήσεων περιμετρικά του κρατήρα και μέχρι βάθους 790 μέτρων (= 140 μέτρα χαμηλότερα από την επιφάνεια της θάλασσας), για προ-αποστράγγιση του μεταλλείου (σελ. 5.3-87) ώστε η απόληψη του πετρώματος να γίνεται εν ξηρώ και για άντληση νερού που θα χρησιμοποιηθεί για τις ανάγκες του εργοστασίου εμπλουτισμού.  Η ΜΠΕ προβλέπει επανεισπίεση του νερού που θα πλεονάζει. Η συνεχής άντληση νερού από προοδευτικά μεγαλύτερα βάθη, θα προκαλέσει υποβιβασμό της υπεδάφειας στάθμης νερού (κώνος αποστράγγισης) σε μια έκταση με διαστάσεις 4,5x3,2 χιλιομέτρων (= 14.400 στρέμματα [σελ. 7.10-33]). Άμεσο αποτέλεσμα θα είναι η αποστράγγιση του βουνού και η υποβάθμιση και καταστροφή του δάσους πολύ πέραν της περιοχής που ήδη αποψιλώθηκε. Κατά τη διάρκεια των βροχοπτώσεων, στην επιφάνεια του γυμνού πλέον εδάφους το νερό θα απορρέει επιφανειακά, συχνά θα εμφανίζονται πλημμυρικά επεισόδια και θα προκαλούνται έντονες διαβρώσεις. Επιπλέον, θα προκληθεί εξαφάνιση πηγών, μείωση της ροής ρεμάτων και ποταμών και ουσιαστική αχρήστευση υδρογεωτρήσεων που χρησιμοποιούνται για ύδρευση κατοίκων και επισκεπτών και άρδευση καλλιεργειών. Εξ άλλου και στη ΜΠΕ (σελ. 7.10-33) δηλώνεται ρητά ότι: ‘Σχετικά με τους συμβάλλοντες του ποταμού Χαβρία (ρέμα Παναγιάς και ρέμα Ξινονέρι), αυτοί ……. εκτιμάται ότι θα υποστούν ελαφρά μείωση πηγαίων αναβλύσεων…’.
δ) μεταφορά - λειοτρίβηση - χημική επεξεργασία (εμπλουτισμός) του πετρώματος. Τα χημικά αντιδραστήρια που προβλέπεται να χρησιμοποιηθούν, τα οποία δεν είναι καθόλου ‘αθώα’ ή ακίνδυνα, είναι η νατριούχος ισοπροπυλική ξανθάτη, το Aeropromoter, η μεθυλ-ισοβουτυλ-καρβινόλη και κροκιδωτικά μέσα.
ε) το τελικό προϊόν θα είναι μόλις το 1,97 % του πετρώματος ενώ το υπόλοιπο (= 98,03 %) του πετρώματος θα είναι τα απόβλητα εμπλουτισμού (σελ. 5.3-68). Με άλλα λόγια ένα μέρος του βουνού απλά θα μετατραπεί σε απόβλητο και θα μεταφερθεί σε κοντινή απόσταση στις λίμνες απόθεσης, όπου θα παραμείνει τοξικό για πάντα.
στ) κατασκευή δύο φραγμάτων ύψους αντίστοιχα 131 και 143 μέτρων (Πίνακες 5.3.4-4 και 5.3.4-5) με τη χρησιμοποίηση αποβλήτων εξόρυξης ώστε να δημιουργηθούν λίμνες απόθεσης στις οποίες θα αποτεθούν τα απόβλητα της επεξεργασίας (εμπλουτισμού) που θα έχουν όγκο 44 εκατομμύρια κυβικά μέτρα (Πίνακες 5.3.4-4 και 5.3.4-5). Αξίζει να αναφερθεί ότι τα γιγαντιαία αυτά χωμάτινα φράγματα θα κατασκευαστούν σε μια ιδιαίτερα σεισμογόνο περιοχή που μόνο κατά τον 20ό αιώνα έχει δώσει 3 σεισμούς με ένταση μεγαλύτερη των 7 R (Παράρτημα Χ, σελ. 23). Ένας από αυτούς τους σεισμούς  (1932) ισοπέδωσε στην κυριολεξία κάποια χωριά της περιοχής με εκατοντάδες θύματα. Ποια θα είναι άραγε η τύχη αυτών των φραγμάτων και του τοξικού περιεχομένου τους αν κάτι παρόμοιο επαναληφθεί στο άμεσο ή στο απώτερο μέλλον;   

Καθ’ όλη τη διάρκεια της επιφανειακής εξόρυξης (11 έτη), θα παράγεται σκόνη πετρώματος που θα ανέρχεται σε 2.162 τόνους ανά ώρα στους χώρους του μεταλλείου (Πίνακας 5.3.9-2) και σε 954 τόνους ανά ώρα (Πίνακας 5.3.9-3) κατά τις φορτοεκφορτώσεις στους χώρους απόθεσης του πετρώματος. Τα τεμαχίδια αυτής της σκόνης περιέχουν, όπως και το πέτρωμα, ΒΜ, τρεμολίτη και χαλαζία. Οι τεράστιες αυτές ποσότητες σκόνης θα μετακινούνται με τον άνεμο και θα αποθέτονται ως ξηρή απόθεση στην επιφάνεια του εδάφους, στα επιφανειακά νερά, στη θάλασσα και στο υπέργειο τμήμα των φυτών. Η απόσταση στην οποία θα διασπαρθεί η σκόνη δεν είναι γνωστή αλλά έχουμε το δεδομένο της σκόνης από τη Σαχάρα που καλύπτει απόσταση περίπου 1000 χιλιομέτρων πριν αποτεθεί στη χώρα μας. Επομένως τα προβλήματα από τη σκόνη δεν αφορούν μόνο τους κατοίκους της περιοχής των μεταλλείων αλλά και αυτούς που διαμένουν σε αρκετά μεγάλες αποστάσεις από τις Σκουριές. Επίσης η σκόνη που θα κυκλοφορεί στην ατμόσφαιρα μπορεί να μετακινηθεί με το νερό της βροχής και να προκαλέσει ρύπανση του εδάφους και των φυτών.

Τα απόβλητα εξόρυξης και εμπλουτισμού, κατά την επαφή τους με το νερό και την έκθεσή τους στον ατμοσφαιρικό αέρα, αποδίδουν χημικά ιόντα που προκαλούν τις όξινες απορροές (στραγγίσματα) και οδηγούν σε οξίνιση του εδάφους και επιβάρυνση του εδάφους και των επιφανειακών και υπόγειων υδάτων με ΒΜ. Η χρησιμοποίηση για άρδευση ρυπασμένου με ΒΜ επιφανειακού ή υπόγειου νερού, επιτείνει τη ρύπανση του εδάφους ενώ η χρησιμοποίησή του ως πόσιμου από ζώα και ανθρώπους, οδηγεί σε συσσώρευση ΒΜ στον οργανισμό τους η οποία έχει πολύ δυσμενείς επιδράσεις στην υγεία τους. 

Η οξίνιση του εδάφους και η αυξημένη περιεκτικότητά του σε ΒΜ θα καταστήσουν το έδαφος ακατάλληλο να χρησιμοποιηθεί ως ενδιαίτημα από οργανισμούς και μικροοργανισμούς καθώς επίσης και ως υπόστρωμα ανάπτυξης φυτών. Θα πρέπει εδώ να αναφερθεί ότι για το σχηματισμό εδάφους, πάχους περίπου ενός μέτρου απαιτείται διάστημα χιλιάδων χρόνων.

Έχει βρεθεί, σχεδόν σε όλες τις χώρες που λειτουργούν ή λειτουργούσαν μεταλλεία χρυσού ότι, εδάφη που γειτνιάζουν με μεταλλεία ή βρίσκονται ακόμη και σε μεγάλη απόσταση από αυτά, παραμένουν ρυπασμένα με ΒΜ για αρκετές 10-ετίες ή και 100-ετίες μετά τη διακοπή λειτουργίας των μεταλλείων. 

Μεγάλος αριθμός επιστημονικών - ερευνητικών εργασιών απαντάται στη διεθνή βιβλιογραφία που αφορούν τις επιπτώσεις μεταλλευτικών δραστηριοτήτων, ιδιαίτερα εκείνων που ασχολούνται με την απόληψη χρυσού, κατά τη διάρκεια αλλά και πολλές δεκαετίες μετά τη διακοπή της λειτουργίας των μεταλλείων. (Η παράθεση όλων αυτών των βιβλιογραφικών πηγών δεν μπορεί να γίνει στο παρόν κείμενο αλλά είναι διαθέσιμες σε κάθε ενδιαφερόμενο). Σε κάθε περίπτωση αναφέρεται πολύ αυξημένη ρύπανση με ΒΜ των εδαφών, των επιφανειακών και υπόγειων υδάτων, της φυσικής βλάστησης και των καλλιεργούμενων φυτών και εισαγωγή των ΒΜ στην τροφική αλυσίδα που σωρευτικά έχουν ανεπιθύμητες και σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία των ανθρώπων. 

Τα φυτά που καλλιεργούνται στη Β.Α. Χαλκιδική (ελιές, άμπελος, σιτηρά, λαχανοκομικά, οπωροφόρα, χορτοδοτικά, κ.ά.) έχουν ιδιαίτερη ευαισθησία και εμφανίζουν συμπτώματα τοξικότητας όταν στο περιβάλλον ανάπτυξής τους παρατηρούνται αυξημένες συγκεντρώσεις ΒΜ. Είναι επομένως προφανές και πέραν πάσης αμφισβήτησης ότι, η σχεδιαζόμενη μεγάλης κλίμακας επέκταση των μεταλλευτικών δραστηριοτήτων στην περιοχή των Σκουριών θα έχει πολύ δυσμενείς και μη αναστρέψιμες επιπτώσεις στη Γεωργία, στην Κτηνοτροφία, στην Υλοτομία, στη Μελισσοκομία και στην Αλιεία που ασκούν οι κάτοικοι της περιοχής. 

Κατά συνέπεια, τελικό και αδιαμφισβήτητο αποτέλεσμα της σχεδιαζόμενης επέκτασης της μεταλλευτικής δραστηριότητας στη Β. Α. Χαλκιδική θα είναι η πλήρης απαξίωση της αγροτικής παραγωγής και των συναφών δραστηριοτήτων λόγω α) της μειωμένης ποσότητας και της υποβαθμισμένης ποιότητας των παραγόμενων φυτικών και ζωικών προϊόντων, β) της μειωμένης επιδότησης των αγροτικών προϊόντων που θα παράγονται σε υποβαθμισμένες περιοχές, σύμφωνα με τη νέα Κ.Α.Π., γ) της αδυναμίας κατανάλωσης ακόμη και των προϊόντων που θα παράγουν οι ίδιοι οι κάτοικοι της περιοχής και δ) της αναγκαστικής αλλαγής του τρόπου ζωής των κατοίκων. Αξίζει να αναφερθεί ότι πολλά γεωργικά προϊόντα της Χαλκιδικής έχουν χαρακτηριστεί ως ΠΟΠ ή ΠΓΕ.

Όμως, σε μια περιοχή που η ατμόσφαιρα, το νερό και τα γεωργικά προϊόντα μπορεί να είναι δυνάμει ρυπασμένα, στην οποία θα γίνονται συχνές ανατινάξεις και θα κυκλοφορούν στην ατμόσφαιρα τόνοι τοξικής σκόνης, κανείς δε θα θέλει να επισκεφθεί, κανείς δε θα την επιλέγει ως τουριστικό προορισμό. Επομένως, πολύ σημαντικές θα είναι οι επιπτώσεις της επέκτασης της μεταλλευτικής δραστηριότητας στον τουρισμό που είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένος στους παραλιακούς οικισμούς της περιοχής (Ολυμπιάδα, Στρατώνι, Ιερισσός, Ν. Ρόδα, Αμμουλιανή, Ουρανούπολη, Δεβελίκι και Πυργαδίκια) όπως και στον αριθμό των επισκεπτών / προσκυνητών του Αγίου Όρους. 

Για όλους τους προηγούμενους λόγους μεγάλος αριθμός ανεξάρτητων επιστημονικών φορέων έχει ταχθεί εναντίον της επέκτασης της μεταλλευτικής δραστηριότητας θεωρώντας ότι υπερβαίνει τη φέρουσα ικανότητα της περιοχής, θα προκαλέσει μη αναστρέψιμη καταστροφή του περιβάλλοντος, θα οδηγήσει σε οικονομικό μαρασμό της περιοχής και θα έχει ως αποτέλεσμα σοβαρά προβλήματα στην υγεία κατοίκων, επισκεπτών και ιδιαίτερα των εργαζομένων στα μεταλλεία. Ορισμένοι από τους επιστημονικούς φορείς που τάχθηκαν αρνητικά στην σχεδιαζόμενη επέκταση της μεταλλευτικής δραστηριότητας είναι το Συμβούλιο Περιβάλλοντος και το Πρυτανικό Συμβούλιο του ΑΠΘ, το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδος/Τμήμα Κεντρικής Μακεδονίας, η Γεωπονική Σχολή του ΑΠΘ, η Σχολή Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του ΑΠΘ, το Τμήμα Τουριστικών Επιχειρήσεων του ΤΕΙ Θεσσαλονίκης, ο Σύνδεσμος Γεωλόγων Μελετητών, το Συνδικάτο Εργαζομένων στο ΙΓΜΕ, η Ένωση Ιατρών Νοσοκομείου και Κέντρων Υγείας Ν. Χαλκιδικής, η Ομοσπονδία Νοσοκομειακών Γιατρών Ελλάδας.

Οι κάτοικοι της περιοχής και όχι μόνο μετά την ενημέρωσή τους για το τι πρόκειται να συμβεί, αντέδρασαν και συνεχίζουν να αντιδρούν στην καταστροφή του τόπου τους, στην απώλεια των περιουσιών τους, στην υποβάθμιση της ζωής και της υγείας τους.

Πέρα από όσα αναφέρθηκαν μέχρι τώρα, σε όλη τη Β. Α. Χαλκιδική υπάρχουν δεκάδες αρχαιολογικοί και ιστορικοί χώροι σημαντικής αξίας (π.χ. σοβαρές ενδείξεις για τον τάφο του Αριστοτέλη στα Αρχαία Στάγειρα, πρόσφατα ανακαλυφθέντες αρχαιολογικοί χώροι στις Σκουριές, που η απομάκρυνσή τους από την περιοχή, όπως σχεδιαζόταν, έχει ανασταλεί με απόφαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου). Η ανάδειξη όλων αυτών των αρχαιολογικών και ιστορικών χώρων θα αυξήσει επιπλέον τον αριθμό των επισκεπτών/τουριστών στην περιοχή αυξάνοντας το εισόδημα και το επίπεδο ζωής των κατοίκων.   

Οι μύθοι
Το κείμενο θα ήταν ημιτελές αν δεν αναφερόταν και κάποιες απόψεις που επικαλούνται όσοι διάκεινται ευμενώς στη σχεδιαζόμενη επέκταση της μεταλλευτικής δραστηριότητας στη Β.Α. Χαλκιδική. Τα κυριότερα επιχειρήματα, μύθους θα τα έλεγα, που χρησιμοποιούνται υπέρ της επέκτασης της μεταλλευτικής δραστηριότητας στη Β.Α. Χαλκιδική και η αντίκρουση/σχολιασμός τους δίνονται στη συνέχεια: 

1ος Μύθος: Η μεταλλευτική δραστηριότητα ασκείται στην περιοχή από την αρχαιότητα, επομένως μπορεί να συνεχιστεί. Είναι αλήθεια ότι ένα μέρος αυτής της περιοχής έχει μακραίωνα ιστορία ως μεταλλευτική ζώνη. Αλλά ο βαθμός και οι μέθοδοι εκμετάλλευσης που εφαρμοζόταν σε παλαιότερες χρονικές περιόδους διαφέρουν πάρα πολύ από αυτές που σχεδιάζεται να εφαρμοστούν. Μεταξύ του χθες και του αύριο υπάρχει μια τεράστια διαφορά κλίμακας. Σε παλαιότερες περιόδους τα προς εκμετάλλευση μέταλλα βρισκόταν σε υψηλές αναλογίες και όχι σε κλάσματα του γραμμαρίου ανά τόνο όπως τα προς εκμετάλλευση πετρώματα στις Σκουριές. Επίσης, τα τεχνικά μέσα που είχαν στη διάθεσή τους δεν τους επέτρεπαν να εξορύσσουν πολύ μεγάλες ποσότητες πετρώματος/μεταλλεύματος. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η ποσότητα που εξορυσσόταν στο παρελθόν κατά τη διάρκεια ενός χρόνου τώρα σχεδιάζεται και είναι τεχνικά δυνατό, να εξορύσσεται σε ένα 24ωρο. Επιπλέον, δεν εφαρμόσθηκε ποτέ στην περιοχή επιφανειακή εξόρυξη ούτε χρειάστηκε να αποστραγγιστεί μια ολόκληρη περιοχή που σήμερα τροφοδοτεί με νερό περίπου τη μισή Χαλκιδική.

2ος Μύθος: Τέτοιου είδους δραστηριότητες ασκούνται σε άλλες χώρες, γιατί όχι και εδώ. Όσοι αναφέρουν τέτοια παραδείγματα αποκρύπτουν σε τι είδους περιοχές υπάρχουν τέτοια έργα και πόσο απέχουν αυτά από κατοικημένες περιοχές. Εκεί (πχ Καναδάς, Σκανδιναβικές Χώρες) τέτοιες δραστηριότητες αναπτύσσονται σε σημεία που απέχουν 100-άδες χιλιόμετρα από κατοικημένες περιοχές. Λόγω των συχνών ‘ατυχημάτων’ που προκλήθηκαν και σε αυτές τις περιοχές και τις αντιδράσεις των πολιτών για τις οικολογικές καταστροφές που προκλήθηκαν από τα ‘ατυχήματα’, οι χώρες αυτές θέσπισαν πολύ αυστηρότερους όρους ή απαγόρευσαν τη λειτουργία τέτοιων μονάδων. Αντίθετα, στην περίπτωση της Β. Α. Χαλκιδικής υπάρχουν οικισμοί (Μ. Παναγία, Παλαιοχώρι, Νεοχώρι) σε απόσταση 3-5 χιλιομέτρων από τις Σκουριές ενώ περίπου οι μισοί οικισμοί του Δήμου Αριστοτέλη απέχουν λιγότερο από 10 χιλιόμετρα από το επιφανειακό όρυγμα.

3ος Μύθος: Έχουμε χρυσό, γιατί να μην τον εκμεταλλευτούμε; Κατ’ αρχήν ίσως ο τίτλος της εταιρείας (Ελληνικός Χρυσός) να παραπλανά κάποιους καθώς το 95 % των μετοχών ανήκει σε πολυεθνική εταιρεία (ELDORADO GOLD) επομένως ο πιθανολογούμενος χρυσός δεν θα είναι ελληνικός. Σύμφωνα με την Κοινή Υπουργική Απόφαση (201745/26-7-2011) ‘Απαραίτητη προϋπόθεση για την αξιοποίηση …… είναι η εφαρμογή της Πυρομεταλλουργικής Μεθόδου Ακαριαίας Τήξης (Flash Smelting) …’. Από τα μέχρι στιγμής δεδομένα δεν πρόκειται να παράγεται μεταλλικός χρυσός όπως τουλάχιστον περιγράφεται στην παραπάνω ΚΥΑ, καθώς η μέθοδος της ακαριαίας τήξης που προτάθηκε από την ΕΧ και υπάρχει στην ΚΥΑ ως ‘απαραίτητη προϋπόθεση’ είναι διεθνώς ανεφάρμοστη. Επομένως, ακόμη και στην περίπτωση που η επέκταση της μεταλλευτικής δραστηριότητας προχωρήσει, καθαρός χρυσός δεν πρόκειται να παραχθεί στη Β.Α. Χαλκιδική. Θα παράγονται και θα εξάγονται  συμπυκνώματα μετάλλων (χρυσού, αργύρου, κ.ά.) και επομένως δεν πρόκειται να έχει έσοδα το Ελληνικό Δημόσιο από αυτή τη δραστηριότητα. 
4ος Μύθος: Ανάγκη για επενδύσεις: τίποτε από ότι θα κατασκευαστεί δε θα είναι χρήσιμο ώστε να μπορεί να χρησιμοποιηθεί μετά το πέρας της μεταλλευτικής δραστηριότητας (μέγιστη διάρκεια κατά τη ΜΠΕ 30 χρόνια) για άλλες οικονομικές δραστηριότητες. Απεναντίας εκείνο που θα μείνει θα είναι οι τεράστιες ποσότητες τοξικών αποβλήτων, το κατεστραμμένο δάσος και τα λιγοστά και ρυπασμένα νερά.

5ος Μύθος: Θέσεις εργασίας ιδιαίτερα σε περίοδο κρίσης: αναφέρεται συχνά ότι οι θέσεις εργασίας θα είναι περισσότερες από 5.000. Αλλά στη ΜΠΕ της ΕΧ αναφέρονται 1.300 άτομα από τον 9ο χρόνο λειτουργίας των μεταλλείων και μετέπειτα (Πίνακας 5.9.5-1). Δεν αναφέρεται όμως πουθενά ούτε λέγεται από κανέναν από τους υποστηρικτές της επέκτασης της μεταλλευτικής δραστηριότητας, πόσες θέσεις εργασίες θα χαθούν οριστικά από άλλες δραστηριότητες (τουρισμός και συναφή επαγγέλματα, γεωργία, κτηνοτροφία, αλιεία, μελισσοκομία, μεταποίηση, κατασκευές, κλ) που μπορούν να ασκούνται για πάντα. Εξ άλλου κανείς από όσους αντιτίθενται σε αυτήν την επέκταση, δε ζητά να διακοπούν οι μεταλλευτικές δραστηριότητες όπου αυτές ασκούνται από χρόνια και να χάσουν τη δουλειά τους εκατοντάδες εργαζόμενοι. Επιπλέον, σε κάθε περίπτωση απαιτείται ένας αριθμός εργαζομένων για τη συντήρηση και διαχείριση των εγκαταλειμμένων στοών και των όξινων απορροών.  Εκείνο για το οποίο αγωνίζονται οι κάτοικοι της περιοχής, της Χαλκιδικής και της Β. Ελλάδας α) είναι να σταματήσει άμεσα η επέκταση της μεταλλευτικής δραστηριότητας στις Σκουριές και να αποκατασταθεί το περιβάλλον που έχει βάναυσα υποβαθμιστεί και β) να συνεχίσουν τη δραστηριότητα τα παλαιά μεταλλεία με μειούμενο ρυθμό δηλαδή, να μην αντικαθίσταται το προσωπικό που αποχωρεί λόγω συνταξιοδότησης. Εξ άλλου σε έργα αποκατάστασης του περιβάλλοντος μπορούν να απασχοληθούν εκατοντάδες κατοίκων και για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Κλείνοντας θεωρώ ότι, από την παράθεση των πραγματικών στοιχείων της σχεδιαζόμενης επέκτασης της μεταλλευτικής δραστηριότητας στη Β. Α. Χαλκιδική και των επιπτώσεων που σίγουρα θα ακολουθήσουν, καθώς υπάρχουν πολλά παραδείγματα από άλλες χώρες, μπορεί κανείς να βγάλει τα συμπεράσματά του, αν δηλαδή θα υπάρξει όφελος ή ζημία για την περιοχή, για τη Χαλκιδική ή για τη χώρα, από αυτή την επέκταση. Οι κάτοικοι της περιοχής έχουν

* Το άρθρο υπογράφει ο Κυριάκος Π. Παναγιωτόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής Εδαφολογίας στο ΑΠΘ